ચોક્કસ, ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષય માટે દ્વિતીય સત્રાંત પરીક્ષા 2026 ને ધ્યાનમાં રાખીને એક આદર્શ પ્રશ્નપત્ર અને તેના ઉત્તરો નીચે મુજબ તૈયાર છે. આ પ્રશ્નો પાઠ્યપુસ્તકના મહત્વના મુદ્દાઓ પર આધારિત છે.
ધોરણ 8 – વિજ્ઞાન
દ્વિતીય સત્રાંત પરીક્ષા 2026
પ્રશ્નો અને જવાબ
વિભાગ (A): 2 માર્કના પ્રશ્નો (ટૂંક જવાબી પ્રશ્નો)
* પ્રશ્ન: બળ એટલે શું? તેની અસરો જણાવો.
* જવાબ: પદાર્થ પર લાગતા ધક્કા કે ખેંચાણને બળ કહે છે. બળ દ્વારા પદાર્થની ગતિની અવસ્થા બદલી શકાય છે, પદાર્થનો આકાર બદલી શકાય છે અને સ્થિર પદાર્થને ગતિમાં લાવી શકાય છે.
* પ્રશ્ન: સંપર્ક બળ અને અસંપર્ક બળના બે-બે ઉદાહરણ આપો.
* જવાબ: સંપર્ક બળ: સ્નાયુબળ, ઘર્ષણબળ. અસંપર્ક બળ: ચુંબકીય બળ, ગુરુત્વાકર્ષણ બળ.
* પ્રશ્ન: ઘર્ષણ એટલે શું? તે કઈ બાબતો પર આધાર રાખે છે?
* જવાબ: પદાર્થની ગતિનો વિરોધ કરતા બળને ઘર્ષણ કહે છે. તે સપાટીના પ્રકાર (લીસી કે ખરબચડી) અને પદાર્થ સપાટી પર કેટલું દબાણ આપે છે તેના પર આધાર રાખે છે.
* પ્રશ્ન: અવાજ (ધ્વનિ) કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે?
* જવાબ: અવાજ પદાર્થમાં થતી ધ્રુજારી (કંપન) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુ ધ્રુજે છે, ત્યારે તે આસપાસની હવા કે માધ્યમમાં વિક્ષેપ પેદા કરે છે.
* પ્રશ્ન: શ્રાવ્ય અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.
* જવાબ: જે ધ્વનિની આવૃત્તિ 20 Hz થી 20,000 Hz ની વચ્ચે હોય તેને શ્રાવ્ય ધ્વનિ કહે છે. 20 Hz થી ઓછી કે 20,000 Hz થી વધુ આવૃત્તિવાળા અવાજને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ કહે છે.
* પ્રશ્ન: વિદ્યુત પ્રવાહની રાસાયણિક અસર એટલે શું?
* જવાબ: જ્યારે કોઈ વિદ્યુત દ્રાવણમાંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર થાય છે, ત્યારે તેમાં રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે, જેને વિદ્યુત પ્રવાહની રાસાયણિક અસર કહેવાય છે.
* પ્રશ્ન: ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ એટલે શું?
* જવાબ: વિદ્યુતની મદદથી કોઈ એક ધાતુ પર બીજી કોઈ ઈચ્છિત ધાતુનું પડ ચડાવવાની પ્રક્રિયાને ઈલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કહે છે.
* પ્રશ્ન: પરાવર્તનના નિયમો જણાવો.
* જવાબ: (1) આપાતકોણ અને પરાવર્તનકોણ સમાન હોય છે. (2) આપાતકિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને સપાટી પર દોરેલો લંબ એક જ સમતલમાં હોય છે.
* પ્રશ્ન: તારા અને ગ્રહો વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
* જવાબ: તારાઓ પાસે પોતાનો પ્રકાશ હોય છે અને તે ટમટમે છે, જ્યારે ગ્રહો પાસે પોતાનો પ્રકાશ હોતો નથી અને તે ટમટમતા નથી.
* પ્રશ્ન: ગ્રીન હાઉસ અસર એટલે શું?
* જવાબ: પૃથ્વીના વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઈડ જેવા વાયુઓ સૂર્યની ગરમીને રોકી રાખે છે, જેનાથી પૃથ્વીનું તાપમાન વધે છે, તેને ગ્રીન હાઉસ અસર કહે છે.
વિભાગ (B): 3 માર્કના પ્રશ્નો (મુદ્દાસર પ્રશ્નો)
* પ્રશ્ન: ઘર્ષણ એક 'જરૂરી અનિષ્ટ' છે – સમજાવો.
* જવાબ: ઘર્ષણ જરૂરી છે કારણ કે તેના વગર આપણે ચાલી શકતા નથી, લખી શકતા નથી કે વાહન રોકી શકતા નથી. પરંતુ તે 'અનિષ્ટ' છે કારણ કે તેનાથી ઊર્જાનો વ્યય થાય છે, મશીનોના ભાગો ઘસાઈ જાય છે અને ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે.
* પ્રશ્ન: ધ્વનિ પ્રદૂષણ નિયંત્રિત કરવાના ત્રણ ઉપાયો જણાવો.
* જવાબ: (1) વાહનોમાં સાયલેન્સર લગાડવા જોઈએ. (2) રહેણાંક વિસ્તારોમાં મોટા અવાજે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા જોઈએ. (3) રસ્તાઓની આજુબાજુ વૃક્ષો વાવવા જોઈએ જે અવાજને શોષી લે છે.
* પ્રશ્ન: અરીસા સામે ઊભા રહેતા જોવા મળતા પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.
* જવાબ: (1) પ્રતિબિંબ ચત્તું અને આભાસી હોય છે. (2) પ્રતિબિંબ વસ્તુના કદ જેવડું જ હોય છે. (3) તેમાં પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ જોવા મળે છે (જમણી બાજુ ડાબી દેખાય છે).
* પ્રશ્ન: તરલ ઘર્ષણ એટલે શું? તેને ઘટાડવાના ઉપાયો લખો.
* જવાબ: હવા કે પ્રવાહી દ્વારા લાગતા ઘર્ષણને તરલ ઘર્ષણ (ડ્રેગ) કહે છે. તેને ઘટાડવા માટે પદાર્થોને 'ધારારેખી' (Streamlined) આકાર આપવામાં આવે છે, જેમ કે વિમાન કે માછલીનો આકાર.
* પ્રશ્ન: લિક્વિડ (દ્રાવણ) વિદ્યુતનું વહન કેવી રીતે કરે છે?
* જવાબ: જ્યારે ક્ષાર, એસિડ કે બેઝને પાણીમાં ઓગળવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાં મુક્ત આયનો બને છે. આ આયનોની ગતિને કારણે દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતનું વહન થાય છે.
* પ્રશ્ન: કેલિડોસ્કોપની રચના અને ઉપયોગ સમજાવો.
* જવાબ: કેલિડોસ્કોપમાં ત્રણ અરીસાઓને એકબીજા સાથે 60° ના ખૂણે ગોઠવી નળીમાં રાખવામાં આવે છે. તેમાં કાચના ટુકડાઓથી સુંદર ભાત (Design) બને છે. તેનો ઉપયોગ ડિઝાઈનરો નવા નમૂના બનાવવા માટે કરે છે.
* પ્રશ્ન: તારામંડળ એટલે શું? કોઈપણ બે તારામંડળના નામ અને આકૃતિનું વર્ણન કરો.
* જવાબ: તારાઓના જૂથને જે ચોક્કસ આકાર બનાવે છે તેને તારામંડળ કહે છે. દા.ત., સપ્તર્ષિ (મોટી કડછી જેવો આકાર) અને મૃગશીર્ષ (શિકારી જેવો આકાર).
આ
* પ્રશ્ન: વાયુ પ્રદૂષણ રોકવા માટે તમે કયા પગલાં લેશો?
* જવાબ: (1) અશ્મિભૂત બળતણને બદલે CNG કે સોલર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવો. (2) વધુમાં વધુ વૃક્ષારોપણ કરવું. (3) ફટાકડા ફોડવાનું ટાળવું.
* પ્રશ્ન: ભૂકંપ સમયે બચવા માટે કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
* જવાબ: જો ઘરે હોવ તો ટેબલ નીચે બેસી જવું, માથાને સુરક્ષિત રાખવું. જો બહાર હોવ તો ઈમારતો, વૃક્ષો અને વીજળીના થાંભલાથી દૂર ખુલ્લા મેદાનમાં જવું.
* પ્રશ્ન: આંતરિક નિષેચન અને બાહ્ય નિષેચન વચ્ચેનો તફાવત આપો.
* જવાબ: આંતરિક નિષેચન માદાના શરીરની અંદર થાય છે (દા.ત. મનુષ્ય, ગાય). બાહ્ય નિષેચન માદાના શરીરની બહાર, પાણી જેવા માધ્યમમાં થાય છે (દા.ત. દેડકો, માછલી).
વિભાગ (C): 4 માર્કના પ્રશ્નો (વિસ્તૃત પ્રશ્નો)
* પ્રશ્ન: સ્ત્રી પ્રજનન અંગો વિશે સવિસ્તાર સમજૂતી આપો.
* જવાબ: સ્ત્રી પ્રજનન અંગોમાં એક જોડ અંડપિંડ, અંડવાહિનીઓ અને ગર્ભાશયનો સમાવેશ થાય છે. અંડપિંડ માદા જન્યુઓ (અંડકોષ) ઉત્પન્ન કરે છે. અંડવાહિનીમાં ફલન થાય છે અને ગર્ભાશયમાં ગર્ભનો વિકાસ થાય છે.
* પ્રશ્ન: વિદ્યુત પ્રવાહની રાસાયણિક અસર દર્શાવતો પ્રયોગ (કોપર સલ્ફેટનું ઉદાહરણ) સમજાવો.
* જવાબ: એક બીકરમાં કોપર સલ્ફેટનું દ્રાવણ લો. તેમાં બે તાંબાની પ્લેટ ડુબાડી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરો. થોડા સમય પછી જોવા મળશે કે પોઝિટિવ ટર્મિનલની પ્લેટ પરથી કોપર ઓગળીને નેગેટિવ ટર્મિનલની પ્લેટ પર જમા થાય છે.
* પ્રશ્ન: માનવ આંખની આકૃતિ દોરી તેના મુખ્ય ભાગોના કાર્યો સમજાવો.
* જવાબ: આંખમાં કોર્નિયા, આઈરિસ, કીકી, લેન્સ અને રેટીના મુખ્ય છે. આઈરિસ પ્રકાશનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરે છે, લેન્સ પ્રકાશને રેટીના પર કેન્દ્રિત કરે છે અને રેટીના પર પ્રતિબિંબ રચાય છે.
* પ્રશ્ન: અવાજની પ્રબળતા અને પિચ (તીણાપણું) વચ્ચેનો તફાવત ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.
* જવાબ: પ્રબળતા કંપવિસ્તાર પર આધાર રાખે છે (મોટો અવાજ - વધુ કંપવિસ્તાર). પિચ આવૃત્તિ પર આધાર રાખે છે. સિંહની ગર્જના પ્રબળ છે પણ પિચ ઓછી છે, જ્યારે પક્ષીનો અવાજ ઓછો પ્રબળ છે પણ પિચ વધુ (તીણો) છે.
* પ્રશ્ન: સૌરમંડળના ગ્રહો વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.
* જવાબ: સૌરમંડળમાં 8 ગ્રહો છે: બુધ (સૌથી નજીક), શુક્ર (સૌથી તેજસ્વી), પૃથ્વી (જીવન ધરાવતો), મંગળ (લાલ ગ્રહ), ગુરુ (સૌથી મોટો), શનિ (વલયો ધરાવતો), યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન.
* પ્રશ્ન: જળ પ્રદૂષણના કારણો અને તેની અસરો સવિસ્તાર સમજાવો.
* જવાબ: કારણો: ઔદ્યોગિક કચરો, ગટરનું પાણી, ખેતીમાં વપરાતા જંતુનાશકો. અસરો: પીવાના પાણીની અછત, જળચર પ્રાણીઓનું મૃત્યુ અને કોલેરા જેવા રોગોનો ફેલાવો.
* પ્રશ્ન: ઘર્ષણ વધારવાની અને ઘટાડવાની રીતો ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.
* જવાબ: વધારવા માટે: ટાયરમાં ખાંચા પાડવા, બૂટના તળિયા ખરબચડા કરવા. ઘટાડવા માટે: ઊંજણ (તેલ/ગ્રીસ) વાપરવું, બોલ-બેરિંગનો ઉપયોગ કરવો, પાવડર નાખવો (કેરમમાં).
* પ્રશ્ન: તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરા અને છોકરીઓમાં આવતા શારીરિક ફેરફારો જણાવો.
* જવાબ: ઊંચાઈમાં વધારો, અવાજમાં બદલાવ (છોકરાઓનો ઘેરો, છોકરીઓનો તીણો), પ્રજનન અંગોનો વિકાસ અને પરસેવો તથા તૈલી ગ્રંથિઓની સક્રિયતા વધવી.
* પ્રશ્ન: પ્રકાશનું પરાવર્તન એટલે શું? નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તન આકૃતિ સહ સમજાવો.
* જવાબ: પ્રકાશનું સપાટી પરથી અથડાઈને પાછા ફરવાની ઘટનાને પરાવર્તન કહે છે. લીસી સપાટી પરથી થતું પરાવર્તન 'નિયમિત' હોય છે, જ્યારે ખરબચડી સપાટી પરથી થતું પરાવર્તન 'અનિયમિત' (વિખરાયેલું) હોય છે.
कोई टिप्पणी नहीं: